eerstewereldoorlog.nl

Oorlogsgasten

Welkom bij deze les uit onze serie over de Eerste Wereldoorlog. Deze les begint in België.

Vul hieronder je naam in en de code in die je van je docent hebt gekregen. Dan beginnen we met een kijk-opdracht.

Wat zie je hier? Kijk 30 seconden geconcentreerd naar dit object en vul dan 5 woorden in die omschrijven wat je ziet.
29 Jun 1914
1915
1916
1917
11 Nov 1918 - Einde Eerste Wereldoorlog
1919
1920
1921
1922
23 Nov 1923 - Eerste Radio uitzending in België
1924
1925
1926
1927
1928
24 Oct 1929 - Crisis na beurskrach
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
01 Sep 1939 - Tweede Wereldoorlog
1940
1941
1942
1943
1944
24 Oct 1945 - Oprichting VN
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
05 Jan 1956 - Eerste TV Journaal in Nederland
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
20 Jul 1969 - Eerste maanlanding
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
09 Nov 1989 - Val van de Berlijnse Muur
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
06 Oct 2010 - Instagram wordt gelanceerd
15 Mar 2011 - Syrische vluchtelingenstroom komt op gang
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
30 Dec 2019 - eerste Coronapatient
2020

Het is 29 juni 1914. Je woont in Antwerpen, in België. Je hebt een vader, een moeder, een zusje en een grote broer. Je opa en oma wonen ook in huis.

Op tafel ligt de krant van vandaag, met schokkend nieuws.

Op 28 juni zijn Aartshertog Franz Ferdinand van Oostenrijk-Hongarije en zijn vrouw Sophie in Sarajevo vermoord door Gavrilo Princip, lid van de Bende van de Zwarte Hand. Maar waarom maakt dit nieuws zoveel indruk?

Europa is in 1914 verdeeld in twee kampen, die allebei tot de tanden toe bewapend zijn. Aan de ene kant de Triple Alliantie en aan de andere kant de Triple Entente.

De spanning loopt al jaren op en de moord op de aartshertog en zijn vrouw zet de verhoudingen verder op scherp: Europa bevindt zich in een crisis!

Triple Entente

Groot-Brittannië

Frankrijk

Rusland

Triple Alliantie

Duitsland

Italië

Oostenrijk-Hongarije

Oostenrijk-Hongarije verdenkt buurland Servië ervan achter de moordaanslag te zitten en eist een eigen politieonderzoek op Servische bodem.

Servië krijgt 48 uur de tijd om met de eisen van Oostenrijk-Hongarije in te stemmen. Als dat niet gebeurt, verklaart Oostenrijk-Hongarije de oorlog.

Door de verplichtingen van de leden van de Triple Alliantie en de Triple Entente aan hun bondgenoten, kan het dreigende conflict tussen Oostenrijk-Hongarije en Servië uitgroeien tot een wereldoorlog.

Rusland is een bondgenoot van Servië en heeft zelf een verdrag met Frankrijk. Oostenrijk-Hongarije kan rekenen op de steun van het Duitse keizerrijk.

Op 28 juli verklaart Oostenrijk-Hongarije, met de blanco cheque van Duitsland op zak, de oorlog aan Servië. Op 30 juli geeft de Russische Tsaar het bevel om te mobiliseren, waarna Duitsland op 1 augustus de oorlog verklaart aan Rusland en op 3 augustus aan Frankrijk. Groot-Brittannië, het derde lid van de Triple Entente, wacht af.

De ontwikkelingen worden ook in jullie gezin op de voet gevolgd. Doordat Rusland en Frankrijk in 1893 een bondgenootschap sluiten, voelt Duitsland zich omsingeld door deze twee grote landen. Het Schlieffenplan uit 1905, vernoemd naar de Duitse generaal Alfred von Schlieffen (1833 - 1913), moest ervoor zorgen dat Duitsland geen oorlog hoeft te voeren op twee fronten tegelijk, als er een oorlog uitbrak. Maar welke gevolgen zou dit voor België kunnen hebben?

Welke gevolgen zou dit voor België kunnen hebben?

Volgens het plan zou Duitsland binnen zes weken eerst afrekenen met Frankrijk in het westen, om vervolgens de legers naar het oosten te verplaatsen om tegen de Russen te vechten. Om de Franse verdedigingswerken te omzeilen en snel naar Parijs op te rukken, moesten de Duitse legers door België heen...

Op 31 juli kondigt België de algemene mobilisatie af om zich voor te bereiden op een mogelijke Duitse inval. Om 11 uur 's avonds luiden alle kerkklokken in Antwerpen en gaan politieagenten de straat op om soldaten op te roepen zich bij hun korps te melden.

Ook je oudere broer wordt opgeroepen om zich bij zijn legereenheid te melden. Op 1 augustus om 8.00 uur 's ochtends vertrekt hij vanaf het station in Antwerpen om zich bij het veldleger te voegen. Wanneer zullen jullie hem weer terugzien?

Als de Belgische koning Albert I weigert om de Duitse troepen vrije doortocht naar Frankrijk te verlenen, antwoordt Duitsland dat het België als vijand zal beschouwen. In de vroege ochtend van 4 augustus 1914 trekken de eerste Duitse soldaten de grens over en is België in oorlog met Duitsland.

In hun snelle doortocht naar Frankrijk vallen de Duitsers Antwerpen aanvankelijk niet aan. Het Belgische leger heeft zich in deze versterkte stad teruggetrokken en voert vandaar aanvallen uit. Eind september besluit het Duitse leger alsnog om naar Antwerpen op te rukken.

Het Duitse leger verdenkt Belgische burgers van het plegen van aanslagen. In deze gespannen situatie treden de Duitsers hard op: burgers worden doodgeschoten, steden in brand gestoken en kunstschatten vernield. Veel Belgen slaan op de vlucht en trekken richting het westen.

di 4 augustus 1914
za 10 oktober 1914

Duitsland valt België binnen

Het Belgische leger concentreert de verdediging op de stellingen van Luik en Namen en de stelling Antwerpen

Start aanval op de forten bij Luik

Eerste zeppelin bombardement op de stad

Regio Luik in Duitse handen

Na de inname van het laatste fort is de hele regio Luik in Duitse handen

Brussel wordt ingenomen door het Duitse leger

Eerste zeppelin bombardement op Antwerpen

Het Duitse leger bezet de laatste forten rondom Namen

Start Offensief Antwerpen

Het Duitse leger begint het offensief tegen Antwerpen door de omliggende forten aan te vallen

Beschieting Antwerpen

De stad wordt door het Duitse leger beschoten

Antwerpen valt

In de nacht van 24 op 25 augustus wordt er een luchtbombardement op Antwerpen uitgevoerd door het Duitse leger. Vanuit een zeppelin worden 9 bommen op het stadscentrum gegooid. Hierbij vallen 7 doden. Het laat zien dat burgers in deze oorlog ook doelwit zullen zijn voor vijandige wapens.

In Antwerpen komen dagelijks meer burgers aan die voor de Duitse opmars vluchten. Berichten bereiken de Antwerpenaars over gruwelijkheden die door de Duitse soldaten gepleegd worden tegen de Belgische bevolking: vernielingen, executies en verkrachtingen. Jullie familie besluit om toch in Antwerpen te blijven, in de hoop dat dit bolwerk van het Belgische leger niet zal vallen en met hulp van geallieerde troepen uit Groot-Brittannië en Frankrijk stand zal houden.

Op 28 september begint het Duitse leger met de aanval op de forten rondom Antwerpen. Wanneer het leger op 7 oktober de stad begint te bombarderen en de Brits-Franse steun te laat komt, ontstaat er chaos en paniek: duizenden vluchtelingen en soldaten proberen Antwerpen te verlaten en naar Frankrijk, Groot-Brittannië of Nederland te vluchten. Ook jouw familie moet een besluit nemen: laten ze huis en haard achter? Waar kunnen ze naartoe?

Het is 10 oktober, de Antwerpse burgemeester Jan de Vos heeft de overgave getekend en Duitse soldaten marcheren door de straten van Antwerpen. De stad is gevallen.

Jouw familie heeft ook besloten de stad Antwerpen te ontvluchten richting Nederland. Je opa en oma kiezen ervoor om achter te blijven: zij kunnen het huis waar zij jarenlang gewoond hebben niet achterlaten en zijn bang dat ze jullie zullen vertragen op de tocht naar veiligheid. Jullie familie voegt zich bij de eindeloze stoet vluchtelingen die bepakt en bezakt te voet Nederland proberen te bereiken.

Jullie zijn vertrokken zonder dat het duidelijk is waar jullie precies heen gaan, waar julie zullen slapen en hoe het verder moet. Wat hebben jullie meegenomen op deze moeilijke reis in de koude oktobermaand?

1914
2021

Wat nemen jullie mee?

Selecteer drie objecten die je in 1914 mee zou nemen.

Schakel naar 2021 en selecteer daar ook 3 objecten.

Op de fiets, met een kar (getrokken door ossen, honden, paarden of mensen), met de trein, met de boot of lopend proberen de Belgische vluchtelingen zich in veiligheid te brengen. In de periode 1914-1918 raken meer dan 10 miljoen mensen wereldwijd op drift. Vanuit België vluchten 200.000 mensen naar Groot-Brittannië, 300.000 naar Frankrijk en 1 miljoen Belgen slaagt erin de grens met het neutrale Nederland over te steken.

Op dit moment zijn er ongeveer 80 miljoen mensen wereldwijd op de vlucht voor oorlogsgeweld, armoede of vervolging. Ongeveer 40% van hen zijn kinderen onder de 18 jaar. Per boot, met de auto of lopend proberen zij een veilige haven te bereiken, bepakt met dat wat ze kunnen dragen.

1914
2021

Het is een barre tocht en het gaat langzaam. Jullie slapen in de open lucht. De Belgische wegen naar de grens met Zeeland, Noord-Brabant en Limburg raken verstopt. Half oktober hebben al meer dan 700.000 Belgen de weg naar het neutrale buurland gevonden... Zal er ook voor jullie nog plek zijn?

Eindelijk bereiken jullie het Brabantse Bergen op Zoom, net over de grens in Nederland. De stad wordt overspoeld met Belgische vluchtelingen en ziet het inwonertal verviervoudigen! Het is een drukte van jewelste. Veel vluchtelingen verliezen in deze chaotische situatie familieleden uit het oog. In het gedrang raken jullie je kleine zusje kwijt. Hoe kunnen jullie haar in deze mensenmassa terugvinden?

Er worden tenten- en barakkenkampen uit de grond gestampt, er wordt onderdak geboden bij Nederlandse gezinnen en in openbare gebouwen, zoals scholen en kerken. Rijkere vluchtelingen kunnen betalen voor slaapplekken in hotels of gasthuizen.
Wie geen plek heeft kunnen bemachtigen, overnacht in de bossen rondom Bergen op Zoom. Daarnaast worden havenloodsen en fabrieksruimten gebruikt om de Belgische vluchtelingen in onder te brengen. Er wordt geld en kleding ingezameld en eten uitgedeeld.

Door namen op muren en schuttingen te schrijven en met advertenties en foto's in de krant proberen familieleden elkaar terug te vinden. Gelukkig wordt ook jouw zusje op deze manier teruggevonden!

Jullie zien Nederlandse soldaten en vrijwilligers druk in de weer met de opvang van vluchtelingen. Ze proberen iedereen iets te eten en te drinken te geven uit grote veldkeukens en delen warme dekens uit, maar er is niet genoeg voor iedereen. Een aantal Bergenaren proberen tegen woekerprijzen eten aan de vluchtelingen te verkopen.

Jullie moeten je melden bij een tafel, waar iemand allerlei vragen stelt: hoe groot is het gezin? Wat zijn jullie namen? Geboortedatum? Geboorteplaats? Waar woonden jullie? Is iedereen gezond? Welk beroep oefent u uit? Heeft u geld of kostbare bezittingen bij u?

Jullie krijgen allemaal een slaapplek toegewezen in één van de kerken in het dorp. Gelukkig liggen jullie vanavond droog...

(Meer over de Centrale Commissie tot Behartiging van de Belangen der naar Nederland uitgeweken Vluchtelingen)

Vanaf 17 oktober moedigt de Nederlandse regering de vluchtelingen aan om weer naar huis terug te keren. Hiervoor kunnen de Belgen gratis een treinkaartje afhalen. De situatie rondom Antwerpen is gestabiliseerd en de frontlinie is ver weg, het westen van België en Frankrijk.

Met de Duitsers worden afspraken gemaakt over een veilige terugkeer van gevluchte burgers. Maar zullen zij zich hier wel aan houden? En wat is er na de aanval op Antwerpen nog van jullie huis over? Jouw familie ziet een terugkeer niet zitten.

Alle vluchtelingen die zich niet gemeld hebben voor terugkeer naar België moeten alsnog Bergen op Zoom verlaten. Misschien is dat ook maar beter, want de sfeer is in de afgelopen dagen wat grimmiger geworden. De dorpsbewoners ergerden zich aan luidruchtige Belgen die de lokale kroegen hadden bezocht of die voor het stoken van een vuurtje zomaar bomen hadden omgekapt.

Je vader moet zich melden bij het vluchtelingencomite op het stadhuis en krijgt te horen dat jullie je op moeten gaan maken voor vertrek naar het vluchtoord waar jullie vanaf morgen worden ondergebracht. Jullie worden de volgende ochtend vroeg op het station verwacht. Voor een gratis treinkaartje en vervoer van jullie bagage zal worden gezorgd. Namen als Nunspeet, Uden, Ede en Gouda zoemen rond onder de andere Belgen die zich in het stadhuis verzameld hadden. Maar waar gaat jullie reis naartoe?

Met een paar honderd andere vluchtelingen stappen jullie op de trein. Waar gaat de trein naartoe? Slapen we weer in een kerk of zijn er tenten voor ons opgezet? Hoeveel mensen wonen er eigenlijk? En zitten ze wel op ons te wachten? Na een paar uur stopt de trein op station Gouda en mogen jullie uitstappen.

Veenhuizen

Oldebroek

Scheveningen

Amsterdam

Baarle-Nassau

Hontenisse

Tilburg

Roosendaal

Bergen op Zoom

Amersfoort

Vluchtoord Ede

Vluchtelingenkamp Nunspeet

Bergen op Zoom

Gouda

Het is dus Gouda geworden! Jullie worden ontvangen door een grote groep lokale burgers, die langs het spoor en op het perron zijn komen kijken. Iemand van het vluchtelingencomite vertelt dat jullie naar jullie nieuwe onderkomen worden gebracht aan de Graaf Florisweg. 

Van een afstand zien jullie de grote glazen gebouwen al staan: zes kassen op het terrein van een plantenkwekerij zijn voor jullie vrijgemaakt. Drie zijn ingericht om in te slapen, twee als recreatiezaal en één om in te eten. Gelukkig zijn de kassen verwarmd, dus koud zullen jullie het niet meer krijgen...

Jullie slapen, eten en leven in de kassen van de tuinder. Met honderden gevluchte Belgen tegelijkertijd. Rijk, arm, jong, oud, iedereen door elkaar.

Na verloop van tijd voldoen de kassen niet meer. Er worden barakken, eenvoudige houten huisjes voor jullie gebouwd.

In Kamp Gouda is van alles te doen. Er is een textielbarak waar de hele dag genaaid wordt, een houtwerkplaats, een school (veel Belgen kunnen nog niet schrijven en leren dat in Nederland)

1914
2021

En dan is er ineens post: Jullie krijgen een brief van jouw broer. Dat is een grote opluchting! Hij is nog in leven.

En heel bijzonder: na de val van Antwerpen is óók naar Nederland gevlucht. Hij is terecht gekomen in het interneringskamp in Zeist.

Nederland moet als neutraal land buitenlandse soldaten ontwapenen en ervoor zorgen dat zij niet weer aan de strijd kunnen deelnemen. Buitenlandse soldaten die de grens overkomen worden daarom voor de hele duur van de oorlog opgesloten. Dit wordt interneren genoemd.

De omstandigheden in kamp Zeist en de andere interneringskampen waren niet ideaal, getuige de vele spotprenten over ratten en luizen die de soldaten tekenden.

Verspreid over Nederland worden verschillende interneringskampen gebouwd waar bijna 50.000 soldaten zijn ondergebracht.

 

Bergen

Duits interneringskamp

Zeist

Belgisch interneringskamp

Harderwijk

Belgisch interneringskamp

Groningen

Brits interneringskamp

Waarom werden de soldaten niet in één kamp gestopt maar verspreid over meerdere kampen?

Wat nu te doen? Terug naar Antwerpen? De stad ligt in puin, jullie huis is verwoest. En je broer zit in Zeist in het interneringskamp.
Voorlopig besluiten jullie in Gouda te blijven, dan kunnen jullie hem soms bezoeken.

Jullie moeten er maar het beste van maken, hopelijk is de oorlog snel voorbij.

Verwerkingsopdracht Lesmodule 1: Oorlogsgasten

Achtergrond

Aan de hand van het verhaal van de Antwerpse familie hebben jullie in deze module geleerd dat het Nederland ternauwernood is gelukt om buiten schot te blijven in de Eerste Wereldoorlog. Toch heeft deze oorlog een aantal grote gevolgen gehad voor Nederland. Zo bleef het Nederlandse leger 4 jaar lang gemobiliseerd (zie de module: Mobilisatie!), ontstonden er tekorten aan onder andere levensmiddelen en brandstof, stokte te handel en kwam er een enorme stroom vluchtelingen vanuit België de grens over om toevlucht te zoeken in het neutrale buurland Nederland. Jullie hebben geleerd dat sommigen na enkele weken of maanden weer terugkeerden. Zo’n 100.000 Belgen, zoals de hoofdrolspelers in ons verhaal, zouden de hele oorlog in Nederland blijven. Tenslotte waren het niet alleen burgervluchtelingen die in Nederland terecht kwamen. Ook andere “oorlogsgasten” vonden hun weg naar Nederland, zoals gevluchte Engelse, Belgische, Franse en Duitse soldaten.

 

Verwerkingsopdracht: wat gaan jullie doen?

In de afsluitende opdracht van deze module gaan jullie nader onderzoek doen naar de gastvrijheid die in Nederland getoond werd aan de oorlogsgasten die hier in de periode 1914-1918 terechtkwamen. Onze Antwerpse familie kwam terecht in Gouda, maar hun ervaringen tijdens hun verblijf in Nederland zijn misschien anders dan die van minder rijke Belgische families. En hoe hebben de soldaten van verschillende nationaliteiten hun internering beleefd? Waren de Nederlandse burgers nog net zo gastvrij in 1918 als in 1914? Hoe dacht de pers over de opvang van oorlogsgasten? En de Nederlandse overheid? Om ook dit te weten te komen gaan jullie als klas de volgende onderzoeksvraag beantwoorden:

 

“Hoe gastvrij was Nederland ten opzichte van oorlogsgasten tussen 1914 en 1918?”

 

Verwerkingsopdracht: hoe gaan jullie dit doen?

Stap 1:

Jullie klas wordt opgedeeld in groepen. Elke groep gaat aan de hand van bronnen deze onderzoeksvraag vanuit één van onderstaande perspectieven/meningen beantwoorden:

  1. Belgische burgervluchtelingen
  2. Geïnterneerde soldaten
  3. De Nederlandse burgers
  4. De Nederlandse overheid en legerleiding
  5. De binnenlandse en buitenlandse pers

 

Stap 2:

Iedere groep krijgt een aantal verschillende soorten bronnen om te bestuderen. Dit zijn primaire en secundaire bronnen. Sommige bronnen zijn teksten, maar er zitten ook afbeeldingen zoals spotprenten bij. Sommige bronnen laten verschillende meningen zien. Dit hangt af van het type bron, door wie de bron gemaakt of geschreven is en voor wie de bron bedoeld was. Stond het bijvoorbeeld in een krant en kon het door iedereen gelezen worden? Of was het een persoonlijke brief of dagboek? Om jullie te helpen bij het vinden van informatie om de onderzoeksvraag te beantwoorden, kunnen jullie voor iedere bron de volgende vragen beantwoorden:

  • Nummer/titel bron
  • Wat voor soort bron is het?
  • Wanneer is de bron gemaakt/geschreven?
  • Door wie?
  • Voor wie was de bron bedoeld?
  • Wat kun je uit de bron halen dat je helpt bij het beantwoorden van de vraag?
  • Wat zijn de beperkingen van deze bron? Waarom is deze minder betrouwbaar? Laat deze slechts één mening zien (standplaatsgebondenheid)?

Stap 3

Als jullie na het bestuderen van de bronnen het overzichtje hebben ingevuld, kunnen jullie aan de slag gaan met beantwoorden van de vraag. In een presentatie, een geschreven verslag of een filmpje zetten jullie de informatie uit de bronnen op een rijtje en delen jullie jullie eindconclusie met de klas. Zorg ervoor dat je citaten of beelden uit verschillende bronnen gebruikt als bewijsmateriaal voor jullie bevindingen!